ارزش گمرکی کالا چیست؟ فرمول محاسبه، روش‌های ارزش‌گذاری و استعلام از سامانه

فرض کنید یک محموله ۱۰ هزار دلاری از چین خریده اید و حالا می خواهید بدانید گمرک حقوق ورودی را روی چه عددی حساب می کند. جواب کوتاه این است: روی ارزش گمرکی، نه فقط روی قیمتی که در فاکتور آمده. ارزش گمرکی کالا یعنی بهای خرید کالا در مبدأ به اضافه هزینه حمل، بیمه و سایر هزینه هایی که تا رسیدن کالا به اولین دفتر گمرکی ایران روی آن آمده است؛ همان چیزی که در تجارت به آن ارزش سیف (CIF) می گویند. این مبلغ با نرخ ارزی که بانک مرکزی در روز اظهار اعلام می کند به ریال تبدیل می شود و پایه محاسبه حقوق ورودی قرار می گیرد.

در ادامه فرمول محاسبه را با یک مثال عددی ساده باز می کنیم، می گوییم کدام هزینه ها به ارزش اضافه می شوند و کدام نه، روش های قانونی ارزش گذاری را مرور می کنیم و یاد می گیریم ارزش ثبت شده یک کالا را چطور از سامانه گمرک استعلام کنیم.

ارزش گمرکی کالا چیست و چه کاربردی دارد؟

ارزش گمرکی کالا عددی است که گمرک برای هر محموله مبنا قرار می دهد و بیشتر محاسبات مالی ترخیص روی همین عدد انجام می شود. طبق ماده ۱۴ قانون امور گمرکی، این ارزش برای کالای وارداتی از روی سیاهه خرید (همان فاکتور یا Invoice) و سایر اسنادی که صاحب کالا تحویل می دهد تعیین می شود. پس نقطه شروع، قیمتی است که واقعاً بابت کالا پرداخت کرده اید.

به همین دلیل مدارک پرداخت هم اهمیت پیدا می کنند. اگر مبلغ را با حواله علی پی به حساب فروشنده چینی فرستاده اید، بهتر است رسید پرداخت را کنار سیاهه خرید نگه دارید تا مبلغ فاکتور با پولی که واقعاً پرداخت شده یکی باشد. هرچه اسناد شفاف تر و هماهنگ تر باشند، احتمال اینکه گمرک ارزش اظهارشده را نپذیرد کمتر می شود.

کاربرد اصلی این ارزش، محاسبه حقوق ورودی است؛ یعنی مبلغی که بر اساس درصد تعیین شده برای هر ردیف تعرفه، از ارزش کالا گرفته می شود. اگر ارزش کمتر از واقعیت اظهار شود، گمرک می تواند آن را نپذیرد و از روش های دیگر ارزش را تعیین کند. اگر بیشتر از واقعیت اظهار شود هم هزینه اضافه پرداخت کرده اید. ارزش گمرکی کالاهای صادراتی هم برای ثبت آمار صادرات و در مواردی که عوارض صادراتی بر مبنای ارزش کالا گرفته می شود به کار می رود.

نحوه محاسبه ارزش گمرکی کالا

نحوه محاسبه ارزش گمرکی کالا در ایران یک قاعده پایه دارد: از قیمت خرید شروع کنید و هر هزینه ای را که تا ورود کالا به اولین دفتر گمرکی روی آن آمده به آن اضافه کنید. سپس جمع این مبالغ را با نرخ ارز اعلامی بانک مرکزی در روز اظهار به ریال تبدیل کنید. ارز شروع محاسبه، ارزی است که در سیاهه خرید آمده؛ مثلا اگر پول فروشنده را با حواله ویچت پی به یوان پرداخته اید و فاکتور هم یوانی است، محاسبه از مبلغ یوانی شروع می شود.

نکته مهم این است که مبنای محاسبه ارزش گمرکی، مرز ایران است، نه انبار فروشنده و نه انبار شما. هزینه هایی که قبل از رسیدن کالا به اولین دفتر گمرکی پرداخت می شوند داخل ارزش می آیند و هزینه های بعد از آن، مثل حمل داخلی تا انبار خریدار، حساب نمی شوند.

فرمول محاسبه ارزش گمرکی کالاهای وارداتی

برای کالای وارداتی، فرمول ارزش گمرکی کالا را می شود این طور خلاصه کرد:

• ارزش گمرکی = بهای خرید کالا در مبدأ + هزینه حمل تا اولین دفتر گمرکی + هزینه بیمه + سایر هزینه های قابل احتساب
• ارزش ریالی = ارزش گمرکی (ارزی) × نرخ ارز اعلامی بانک مرکزی در روز اظهار

بهای خرید همان مبلغ سیاهه خرید است. هزینه حمل، کرایه ای است که برای رساندن کالا تا گمرک ایران پرداخت می شود. هزینه بیمه، حق بیمه ای است که کالا را در طول مسیر پوشش می دهد. «سایر هزینه ها» هم مواردی است که قانون صراحتاً اضافه کردنشان را لازم دانسته، مثل هزینه طراحی و مهندسی در خارج از کشور، به شرط اینکه پرداخت شده باشند.

فرض کنید ۵۰۰ عدد قطعه یدکی را هرکدام ۲۰ دلار از یک تولیدکننده در گوانگژو خریده اید. کرایه حمل دریایی تا بندرعباس ۱٬۲۰۰ دلار و حق بیمه ۱۵۰ دلار شده و ۴۰۰ دلار هم جداگانه بابت طراحی قالب به فروشنده داده اید. جدول زیر نشان می دهد ارزش نهایی در این مثال چطور جمع می خورد (اعداد فرضی اند):

حالا این ۱۱٬۷۵۰ دلار با نرخ اعلامی بانک مرکزی در روز اظهار به ریال تبدیل می شود. اگر نرخ حقوق ورودی ردیف تعرفه این قطعه، مثلاً ۱۰ درصد باشد، حقوق ورودی معادل ریالی ۱٬۱۷۵ دلار خواهد بود، نه ۱٬۰۰۰ دلاری که از روی فاکتور خالی به دست می آمد. خلاصه اینکه فاکتور فقط نقطه شروع است و ارزش گمرکی همیشه با حمل و بیمه بالاتر از آن می ایستد.

فاکتورهای مؤثر بر تعیین ارزش گمرکی کالا

چهار جزء اصلی، ارزش گمرکی کالا را می سازند: قیمت خرید، هزینه حمل، هزینه بیمه و چند هزینه دیگر که قانون آن ها را مشخص کرده است. شناختن این اجزای تشکیل دهنده ارزش گمرکی کمک می کند قبل از رسیدن بار، هزینه ترخیص را دقیق تر تخمین بزنید و موقع اظهار، چیزی را جا نیندازید.

قیمت خرید کالا و اثر آن بر ارزش گمرکی

قیمت خرید، بزرگ ترین جزء ارزش گمرکی کالا است و از روی سیاهه خرید خوانده می شود. این قیمت باید همان مبلغی باشد که واقعا پرداخت شده یا قرار است پرداخت شود. اگر سیاهه ارائه نشود، یا گمرک با دلیل و مدرک، مبلغ آن را نامتناسب بداند، طبق ماده ۱۵ قانون امور گمرکی سراغ روش های دیگر ارزش گذاری می رود؛ مثلا سوابق ترخیص همان کالا یا کالای مشابه از همان کشور مبدأ. به همین خاطر فاکتوری که با قیمت های رایج بازار فاصله زیادی دارد معمولا به بررسی بیشتر و تأخیر در ترخیص می کشد.

هزینه حمل کالا تا اولین دفتر گمرکی

هزینه حمل در ارزش گمرکی کالا فقط تا جایی حساب می شود که کالا به اولین دفتر گمرکی ایران برسد. فرقی نمی کند بار دریایی، هوایی یا زمینی آمده باشد؛ کرایه مسیر خارجی و هزینه های جانبی آن تا مرز جزو ارزش است. در مقابل، تبصره ۲ ماده ۱۴ می گوید هزینه حمل ونقل بعد از ورود کالا، در صورتی که از قیمت کالا جدا ذکر شده باشد، جزء ارزش گمرکی نیست. پس کرایه کامیون از بندرعباس تا انبار شما در تهران روی حقوق ورودی اثری ندارد.

هزینه بیمه در محاسبه ارزش گمرکی کالا

هزینه بیمه سومین جزء ارزش سیف است و به ارزش گمرکی اضافه می شود. منظور، حق بیمه ای است که برای پوشش کالا در طول مسیر حمل پرداخت می شود. در عمل بیمه باربری هم یکی از مدارکی است که در واردات کالا خواسته می شود و حق بیمه آن در اسناد محموله ثبت می شود. وقتی ارزش گمرکی را تخمین می زنید، این مبلغ را هم کنار کرایه حمل در نظر بگیرید تا عدد نهایی واقعی تر باشد.

سایر هزینه های قابل احتساب در ارزش گمرکی کالا

قانون امور گمرکی علاوه بر قیمت، حمل و بیمه، چند هزینه دیگر را هم مشمول ارزش گمرکی می داند. طبق تبصره ۱ ماده ۱۴، این موارد در صورتی که پرداخت شده باشند به ارزش اضافه می شوند:

• حقوق مالکیت معنوی مربوط به کالا
• هزینه های طراحی و مهندسی در سایر کشورها
• ظروف و محفظه ها
• مواد، قطعات و تجهیزاتی که خریدار تأمین کرده و در تولید کالای وارداتی به کار رفته است.
• هر سهمی از درآمد فروش مجدد کالا که مستقیم یا غیرمستقیم به فروشنده برسد.

در مقابل، تبصره ۲ همین ماده چند هزینه را، اگر جدا از قیمت کالا در اسناد آمده باشند، از ارزش گمرکی خارج می کند؛ مثل هزینه نصب، راه اندازی، نگهداری یا کمک فنی ماشین آلات بعد از ورود، حمل بعد از ورود، سود تأمین مالی خرید، هزینه بازاریابی خریدار و حق تکثیر و تولید داخلی کالا. پس قبل از اظهار، فاکتورها را طوری تفکیک کنید که این هزینه ها جدا دیده شوند.

روش های ارزش گذاری کالاهای صادراتی و وارداتی

قانون امور گمرکی برای واردات و صادرات دو تعریف جدا دارد. ارزش گمرکی کالاهای وارداتی طبق ماده ۱۴ بر پایه سیف حساب می شود و اگر سیاهه پذیرفته نشود، ماده ۱۵ پنج روش جایگزین را به ترتیب پیش می گذارد. ارزش گمرکی کالاهای صادراتی هم طبق ماده ۱۶ از قیمت فروش به اضافه هزینه ها تا خروج از قلمرو گمرکی به دست می آید. در ادامه سه روشی را که در تعیین ارزش گمرکی کالا بیشتر با آن ها سروکار دارید مرور می کنیم.

روش ارزش گذاری سیف (CIF)

سیف (CIF) مخفف Cost, Insurance and Freight است؛ یعنی بهای کالا، بیمه و کرایه حمل تا مقصد. ارزش سیف (CIF) در گمرک ایران، مبنای اصلی محاسبه ارزش گمرکی کالا در واردات است و ماده ۱۴ قانون امور گمرکی هم صراحتاً از عبارت «سیف» استفاده کرده است. در این روش فرقی ندارد شرط تحویل قرارداد شما با فروشنده چه باشد؛ گمرک در هر حال ارزش را تا اولین دفتر گمرکی ایران می سنجد. اگر کالا را به شرط FOB خریده باشید، کرایه و بیمه ای را که خودتان پرداخته اید باید به قیمت فاکتور اضافه کنید تا به ارزش سیف برسید.

روش ارزش گذاری فوب (FOB)

فوب (FOB) مخفف Free On Board است و یعنی فروشنده کالا را تا بارگیری روی کشتی در بندر مبدأ تحویل می دهد و از آنجا به بعد، کرایه حمل و بیمه با خریدار است. پس قیمت فوب فقط بهای کالا و هزینه های تا لحظه بارگیری را در بر می گیرد. این مبنا بیشتر در صادرات کاربرد دارد. ماده ۱۶ قانون امور گمرکی هم ارزش گمرکی کالای صادراتی را قیمت فروش به اضافه بیمه، باربری و سایر هزینه ها تا خروج از قلمرو گمرکی ایران تعریف کرده است؛ تعریفی که به منطق فوب نزدیک است، چون هزینه های بعد از خروج از مرز را شامل نمی شود.

تفاوت اصلی فوب و سیف در نقطه ای است که ارزش در آن سنجیده می شود. جدول زیر این تفاوت را در چند معیار کنار هم گذاشته است:

برای مثال قبلی، ارزش فوب ۱۰٬۴۰۰ دلار (بهای کالا و هزینه طراحی) است، اما ارزش سیف با حمل و بیمه به ۱۱٬۷۵۰ دلار می رسد. پس اگر قیمت را از فروشنده به شرط فوب گرفته اید، در برآورد ارزش گمرکی کالا و هزینه ترخیص حتماً با عدد سیف حساب کنید.

روش ارزش گذاری بر اساس ارزش محاسبه شده و هزینه های تولید

روش ارزش محاسبه شده یکی از روش های قانونی تعیین ارزش گمرکی کالا است و در بند «ت» ماده ۱۵ قانون امور گمرکی با عنوان «ارزش محاسباتی بر مبنای عوامل متشکله» آمده است. در این روش، گمرک به جای قیمت فروش، ارزش را از هزینه ساخت کالا بازسازی می کند. مطابق موافقت نامه ارزش گذاری گمرکی سازمان تجارت جهانی، که این روش از آن گرفته شده، اجزای اصلی ارزش محاسبه شده این هاست:

• هزینه مواد اولیه و ساخت یا فرآوری کالا
• سود و هزینه های عمومی معمول در فروش کالاهای هم گروه از کشور صادرکننده
• هزینه کمک ها و اقلامی که خریدار تأمین کرده، اگر قبلاً حساب نشده باشند
• هزینه حمل و بیمه تا محل ورود

این روش فقط وقتی سراغش می روند که سیاهه خرید ارائه نشده یا پذیرفته نشده باشد و روش های قبلی هم جواب نداده باشند. ترتیب روش های ماده ۱۵ الزامی است: سوابق کالای مثل، سوابق کالای مشابه، قیمت فروش در بازار داخلی پس از تعدیل، ارزش محاسباتی و در آخر روش انعطاف پذیر. فقط به درخواست واردکننده می شود جای روش سوم و چهارم را عوض کرد. در عمل، ارزش محاسبه شده بیشتر جایی کاربرد دارد که خریدار و تولیدکننده با هم ارتباط دارند و اطلاعات هزینه تولید در دسترس است.

کد TSC گمرکی چیست و چه کاربردی دارد؟

کد TSC یا شناسه ارزش کالا، کدی است که گمرک ایران در سامانه جامع امور گمرکی به هر کالای مشخص می دهد تا آن را با جزئیاتی مثل نام، مدل و مشخصات فنی از بقیه جدا کند. یکی از کارکردهای اصلی این کد، رسیدگی به ارزش گمرکی کالا هنگام تشخیص و وصول حقوق ورودی است. طبق ضوابط گمرک، اظهارکننده باید هنگام اظهار کالا، کد شناسه را انتخاب کند و اگر برای کالایش کدی وجود نداشت، با ثبت مشخصات کامل در منوی درخواست TSC، کد جدید بگیرد.

تفاوت کد TSC با HS Code در سطح جزئیات است. HS Code یا کد تعرفه، یک سامانه طبقه بندی بین المللی است که کالاها را بر اساس نوع و جنس دسته بندی می کند؛ شش رقم اول آن در همه کشورها یکسان است و هر کشور رقم های بیشتری برای خودش اضافه می کند. کد تعرفه تعیین می کند کالا در کدام گروه قرار می گیرد و چه نرخ حقوق ورودی دارد. اما زیر یک کد تعرفه ممکن است ده ها برند و مدل با قیمت های بسیار متفاوت باشد. کد TSC همین جا وارد می شود و یک کالای مشخص را، با ارزش هایی که قبلاً برایش ثبت شده، شناسایی می کند.

مثلاً همه پمپ های آب خانگی ممکن است زیر یک کد تعرفه باشند، اما پمپ برند و مدل مشخص شما شناسه جداگانه ای در سامانه دارد. پس کد تعرفه به سؤال «این کالا چیست؟» جواب می دهد و کد TSC به سؤال «ارزش ثبت شده برای دقیقاً همین کالا چقدر است؟».

معرفی سامانه ارزش گمرکی و نحوه استعلام ارزش کالا

سامانه ارزش گمرکی کالا بخشی از سامانه جامع امور گمرکی (EPL) است که در آن می شود شناسه های TSC و اطلاعات ارزشی ثبت شده برای هر کالا را جست وجو کرد. برای استعلام ارزش گمرکی کالا قبل از خرید یا قبل از اظهار، این مراحل را طی کنید:

1. وارد سامانه ارزش گمرکی شوید.
2. کالا را با شماره تعرفه یا شرح کالا جست وجو کنید. اگر کد تعرفه را می دانید، جست وجو با آن نتیجه دقیق تری می دهد.
3. در نتایج، ردیفی را پیدا کنید که برند، مدل و مشخصاتش با کالای شما یکی است.
4. کد TSC و ارزش ثبت شده برای آن ردیف را یادداشت کنید و با قیمت فاکتور خودتان مقایسه کنید.

یک نکته را جدی بگیرید: ارزشی که سامانه نشان می دهد لزوماً جایگزین بررسی اسناد و تشخیص کارشناس گمرک نیست. مبنای قانونی ارزش همچنان سیاهه خرید و اسناد تسلیمی است و گمرک هم در بخشنامه های خود تأکید کرده که بدون استناد قانونی نباید عدم مطابقت ارزش اعلام شود. ضوابط مربوط به TSC و ارزش گذاری هم با بخشنامه های جدید تغییر می کند؛ پس پیش از هر اظهار، تغییرات در بخشنامه های گمرک را دنبال کنید تا با قاعده ای قدیمی محاسبه نکنید.

جمع بندی

ارزش گمرکی کالا یعنی بهای خرید به اضافه حمل، بیمه و سایر هزینه های قابل احتساب تا اولین دفتر گمرکی ایران؛ همان ارزش سیف که با نرخ اعلامی بانک مرکزی در روز اظهار به ریال تبدیل می شود و پایه حقوق ورودی است. اگر سیاهه پذیرفته نشود، گمرک به ترتیب ماده ۱۵ از روش های جایگزین، از جمله ارزش محاسبه شده، استفاده می کند. برای صادرات هم مبنا قیمت فروش به اضافه هزینه های تا خروج از مرز است. قبل از سفارش، ارزش ثبت شده کالا را در سامانه TSC ببینید و فاکتور و رسید پرداخت را هماهنگ نگه دارید.

اگر برای خرید از چین باید به فروشنده پرداخت کنید و رسید معتبر و هم خوان با فاکتور لازم دارید، از خدمات پرداخت و حواله باران پی استفاده کنید و قبل از سفارش با کارشناسان آن مشورت بگیرید.